Czy to już przemoc?
„Jesteś beznadziejna”.
„Nikt ci nie uwierzy”.
„Znowu wymyślasz”.
„Gdybyś mnie nie prowokował, nie musiałbym tak reagować”.
„To był żart. Naprawdę nie można już nic powiedzieć?”
Najuczciwsza odpowiedź brzmi: nie da się tego ocenić wyłącznie na podstawie jednego zdania. To właśnie dlatego przemoc psychiczna i werbalna bywają tak trudne do rozpoznania. Nie każde przykre słowo i kłótnia jest przemocą. Tak samo jak podniesiony głos nie determinuje relacji przemocowej. Ludzie w bliskich relacjach spierają się, złoszczą, czasem mówią coś, czego później żałują. Żeby zobaczyć przemoc, trzeba spojrzeć szerzej.
Nie tylko CO zostało powiedziane
Znaczenie ma również to, kto mówi, do kogo, w jakiej relacji, jak często, w jakim celu i co dzieje się później.
Czy słowa są elementem powtarzającego się wzorca i jedna osoba buduje dzięki nim przewagę nad drugą?
Pojawia się strach i człowiek zaczyna zmieniać zachowanie, żeby uniknąć reakcji partnera, rodzica, opiekuna albo innej osoby?
Stopniowo przestaje ufać własnej ocenie sytuacji?
Ogranicza kontakty z bliskimi?
Coraz częściej myśli: „Może rzeczywiście przesadzam”?
To są pytania znacznie ważniejsze niż analiza jednego zdania wyrwanego z kontekstu.
Konflikt i przemoc to nie to samo
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie. W konflikcie dwie osoby mogą mieć odmienne potrzeby, interesy i emocje. Mogą się złościć i mówić za dużo. Tylko obie strony mają możliwość do wyrażenia swojego zdania i stawiania granic. W przemocy pojawia się przewaga i wykorzystywanie jej przeciwko drugiej osobie do coraz większej kontroli sytuacji. Z uwagi na to słabsza strona coraz częściej przestaje też myśleć o sobie, by zamiast tego zastanawiać się nad tym, co zrobić, żeby nie wywołać kolejnej reakcji. To zasadnicza różnica.
„Przecież nic ci nie zrobiłem”
Przemoc psychiczna ma szczególną właściwość. Trudno ją pokazać. Nie zostawia ona siniaka do sfotografowania. Nie ma złamania widocznego na zdjęciu RTG. Często nie da się także wskazać dokładnie, kiedy wszystko się zaczęło. Zmiana może następować stopniowo: najpierw komentarze, potem żarty, później krytyka, dalej podważanie decyzji, ośmieszanie przy innych, kontrolowanie, izolowanie czy wmawianie drugiej osobie, że źle pamięta wydarzenia albo przesadza z reakcją. Po pewnym czasie człowiek może już sam nie być pewien, czy ma prawo czuć to, co czuje.
„To był tylko żart”
Humor może łączyć ludzi. Może być również świetnym schronieniem dla agresji. Jeżeli osoba, która została zraniona, mówi o tym, a w odpowiedzi słyszy: „Nie masz poczucia humoru”, problem wynikający z zachowania osoby mówiącej zostaje przeniesiony na reakcję osoby zranionej. Nie oznacza to, że każdy nieudany żart to przemoc.
Znów trzeba spojrzeć na wzorzec:
Czy takie sytuacje się powtarzają?
„Żart” zawsze odbywa się kosztem tej samej osoby i czy służy jej poniżeniu?
Co dzieje się, kiedy mówi „stop”?
To właśnie reakcja na postawioną granicę może powiedzieć o relacji bardzo dużo.
Dzieci słuchają inaczej
Słowa wypowiadane przez dorosłych mają szczególne znaczenie dla dzieci.
„Jesteś leniwy”.
„Co z ciebie wyrośnie?”
„Twój brat potrafi, a ty?”
„Przestań się mazać”.
Dorosły rzuca takie zdanie w emocjach i następnego dnia już go nie pamięta. Dziecko dopiero buduje obraz siebie. Komunikaty otrzymywane od ważnych dorosłych stają się częścią tego obrazu. Innym obszarem jest świat cyfrowy. Słowo napisane w internecie można udostępnić, skopiować, skomentować i wysłać dalej. Upokorzenie, które kiedyś mogło zakończyć się wraz z wyjściem ze szkoły, może towarzyszyć dziecku w telefonie przez całą dobę.
Dlatego rozmowa o przemocy werbalnej bez rozmowy o hejcie i cyberprzemocy jest dziś niepełna.
A kiedy człowiek wreszcie mówi?
To jeden z najważniejszych momentów. Ktoś po raz pierwszy mówi drugiemu człowiekowi, że dzieje się coś złego. Komu? Dziecko nauczycielowi. Pacjent lekarzowi. Kobieta pracownikowi socjalnemu. Starsza osoba pielęgniarce. Nastolatek pedagogowi. Od pierwszej reakcji może zależeć bardzo dużo. „Na pewno przesadzasz” zamyka rozmowę. „Dlaczego wcześniej nic nie powiedziałaś?” może zostać odebrane jak zarzut. „Co zrobiłaś, że tak zareagował?” przenosi odpowiedzialność. Można odpowiedzieć inaczej:
„Słyszę Cię”.
„Opowiedz mi, co się dzieje”.
„To nie powinno się wydarzyć”.
„Zastanówmy się, jak możemy zadbać o Twoje bezpieczeństwo”.
O tym będziemy rozmawiać
Właśnie granicy pomiędzy słowem, konfliktem i przemocą poświęcimy tegoroczne konferencje Fundacji A.R.T. z cyklu „Powiedz o tym komuś”.
26 listopada w Markach odbędzie się siódma edycja konferencji. Będziemy patrzeć na przemoc z perspektywy człowieka, jego historii oraz systemu, który powinien zareagować, kiedy pojawia się prośba o pomoc.
2 grudnia w Michałowicach podczas konferencji „Na początku było słowo. Kiedy słowa stają się przemocą” skupimy się szczególnie na języku, przemocy psychicznej i werbalnej, hejcie, cyberprzemocy oraz doświadczeniu dzieci.
Do rozmowy zaprosiliśmy m.in. prof. Jerzego Bralczyka, dr Ewę Odachowską-Rogalską, Justynę Podlewską, Justynę Żukowską-Gołębiewską oraz Natalię Flisiak-Górecką.
Gospodarzem obu wydarzeń będzie Conrado Moreno.
Bo pytanie „Kiedy słowa stają się przemocą?” nie jest pytaniem wyłącznie na konferencję. Warto je zadać w domu, szkole, gabinecie, miejscu pracy i wszędzie tam, gdzie jeden człowiek ma wpływ na drugiego.
4 listopada opublikujemy szczegółowe programy i uruchomimy zapisy.